Amor Mundi

Verstillende schoonheid

2012-02-24T14:18:00.000+01:00

Het belooft een intrigerendSocratisch Café te worden. Het thema schoonheid roept bij mij meteen allerleivragen op. Is schoonheid een kwestie van smaak? Als dat zo is, hoe kan het dandat we tegelijkertijd iets mooi vinden? Terwijl ik naar Groningen reis, word ikniet lastig gevallen door een schoonheidservaring, het is eerder een wateentonige reis. Mijn gedachten dwalen langs een paar filosofen die overschoonheid hebben nagedacht. Plato in zijn liefde voor schoonheid, Kant over deuniversaliteit ervan en Scruton met het cryptische ‘schoonheid is een oproep ombetekenis te vinden in een object’. Betekent dit dat mensen geen ‘schoonheid’ kunnenbezitten? Objectiveert en ontmenselijkt schoonheid? Of kan je schoonheid nietbezitten, is het een ervaring die je overkomt?

In het begin van hetgesprek merk ik dat er wat stokt. Het gesprek komt moeizaam op gang. Het gaatniet vanzelf. Is van schoonheid lastig spreken? Pas als wij onze schoonheidservaringendelen, raakt iets van het schone het oppervlak van ons gesprek. Er tekenen zichlangzaam contouren af. ‘Een pianist in een concertzaal speelt Satie. Je kan eenspeld horen vallen. Een vrouw neemt de hand van haar man in de hare en knijpter zachtjes in. Een man raakt zo geraakt door de muziek dat hij zich los van dezewereld voelt. In dit moment ervaart hij schoonheid. Het raakt hem diep. Als delaatste toon overgaat in stilte, laat het applaus lang op zich wachten. Hetapplaus barst dan los als komende uit één paar handen.’ Ik ken Satie niet, maarik herken de ervaring van stilte, die iedereen in het publiek verbindt. Ikervaar dat als een gemeenschappelijk opgaan in het schone. Ik voel me verbonden met de mensen om me heen. Wanneer spreek ik van schoonheid? Ik spreek van schoonheid als dedoor mij omringende gemeenschappelijkheid mij verstillend raakt. Ik geef meover aan het moment.

Reinbert de Leeuw speelt Gnossienne 3 van Eric Satie

Impressies en reflecties van mijn ronde langs Socratische Cafés Nederland; deze keer Groningen

Feiten bestaan niet #wot 8

2012-02-23T13:54:00.000+01:00

Iets is pas waar als het gebaseerd is op een feit, iets is niet waar als het gebaseerd is op een verzinsel, speculatie, fantasie, roddel, leugen en andere ‘onwaarheden’. Over feiten valt niet te discussiëren want feiten zijn ‘waar’ gebeurd. Toch is het waarheidsgehalte van feiten nog maar de vraag. Een kleine illustratie over het ‘waar’ zijn van feiten. Pieter zit op de bank een krantje te lezen als zijn vrouw Janneke thuiskomt. Al kletsend hangt ze haar jas op, begroet haar man, pakt een glas uit de kast, vult hem met water en valt opeens stil. Na een korte pauze roept ze uit: ‘Wat ben jij toch een attente man’ als zij de met bloemen gevulde vaas op het dressoir ziet staan. Nog vol van die onverwachte verrassing belt ze een vriendin en vertelt het verhaal in geuren en kleuren. De vriendin belt daarna een andere vriendin en ga zo maar door. Feit: Pieter is attent. Pieter, die de bloemen van een relatie heeft gekregen, zegt niets en laat zijn vrouw in de waan. Feit: Pieter is niet attent.

Waar in deze stroom gebeurtenissen bevindt zich nu een feit? Wanneer noemen we iets een feit? Pieter is niet attent, omdat daarvan pas sprake zou zijn als hij zelf de bloemen gekocht had omdat hij zijn vrouw wilde verrassen. De intentie van Pieter maakt hem attent, niet de uitspraak van zijn vrouw. Maar die intentie zit opgesloten in Pieter zijn brein, en ‘bestaat’ daarmee niet in de voor anderen toegankelijke werkelijkheid. Klaarblijkelijk kan er pas sprake zijn van een feit, als het waarneembaar is voor anderen. En hoe de waarneembare werkelijkheid ons in het ooitje kan nemen, daarvan kan ik uit eigen ervaring meespreken. Nog een voorbeeld van een ‘echt’ feit. Ik was een paar jaar geleden voor studie in Amerika. We onderzochten hoe organisaties in Amerika omgaan met klachten van consumenten. Wij deden ons voor als consument (we hadden echt iets gekocht) en gingen naar de bedrijfsleider om te klagen. Na afloop van het gesprek evalueerden we onze ervaringen. Op de vraag: ‘Hoe zag die man eruit’ kwamen de volgende feiten op tafel. 1)Een nette broek met een hawai shirtje; 2)Een strak pak met paarse das; 3)Een spijkerbroek met witte bloes; 4)Een donkere broek met een t-shirt. Na een hoop verbazing en gelach werden we het eens. Feit: de man had kleren aan.

Beide voorbeelden illustreren dat feiten geen vanzelfsprekendheden zijn. We kiezen feiten uit een stroom van gebeurtenissen. Al die gebeurtenissen zijn echt gebeurd maar niet van waarde als niemand ze opmerkt. Onopgemerkt verdwijnen ze. We noemen die stroom nietszeggendheid geen feit. Aan de andere kant benoemen we iets als feit als het gebaseerd is op iets dat niet is echt is gebeurd. Janneke veronderstelt iets, en constateert vervolgens het feit ‘Pieter is attent’. Dit noemen we geen feit maar een illusie. Wanneer is er nu sprake van een feit? De mens is inventief en heeft instrumenten ontwikkeld om zekerder te zijn over gebeurtenissen die we waarnemen. Als we in Amerika een foto hadden genomen was het duidelijk geweest wat de bedrijfsleider aanhad. Instrumenten als fototoestellen, telescopen, horloges, thermometers lijken ons dichter bij de feiten te brengen. Helaas is ook dit een illusie, zoals de dichter Bernlef prachtig verwoordt.

Een met een elektronenmicroscoop 300x vergrote babytand

Groeit uit tot een glinsterend hooggebergte

Het wit lijkt sneeuw tot lichtspikkels uiteengevlokt

Buiten ons gezichtsvermogen verdwijnen de omtrekken

Dreigen onze ogen de verbinding met het geheugen te verbreken

(uit ‘De werkelijkheid’, in bundel Kanttekeningen)

Feiten zijn eigenlijk helemaal niet zo makkelijk te vinden. Ze zijn doorspekt van aannames, interpretaties, leugens, illusies, goede bedoelingen, vaagheden, waardes, blinde vlekken en hoop. Als dit zo gemakkelijk is te constateren, waarom hechten we dan eigenlijk zoveel waarde aan feiten? Omdat wij als mens op zoek zijn naar een betekenisvol leven, selecteren wij uit de willekeurige stroom van het leven gebeurtenissen die we feiten noemen. De grote valkuil is het verbinden van feiten met waarheid, iets wat bijvoorbeeld wetenschappers, politici, accountants, doctoren, managers maar al te graag doen. Feiten bestaan niet op zichzelf, maar zijn verbonden aan de waarde die mensen eraan toekennen. Feiten zijn betekenisgevende ankerpunten in ons anderszins zinloze bestaan. En daarmee hebben feiten voor mij onschatbare waarde.

* #WOT Write On Thursday. Dat is waar #WOT voor staat. Een initiatief van Karin Ramaker. Iedere donderdag presenteert zij een woord waarmee vele bloggers aan de slag gaan. Deze week het woord "Feit: een gebeurtenis of omstandigheid die werkelijk gebeurd is.”

Het wiskundige drama van de keuzevrijheid #wot 7

2012-02-16T19:30:00.000+01:00

Ik heb me wel eens afgevraagd hoe het toch komt dat ik niet goed ben in het maken van keuzes. En ik ben er achter gekomen, waarom dat is. Ik kan niet goed hoofdrekenen. Laat ik je even meenemen in het wiskundige drama van het kiezen. Stel dat ik in de winkel sta en dat ik mij in het kopen van een avondmaaltijd, zeg keuze K, geconfronteerd zie met verschillende mogelijkheden. Een snelle snack, zegt alternatief A1, een magnetronmaaltijd, zeg alternatief A2 en een gezonde maaltijdsalade, zeg alternatief A3. Vervolgens ben ik me ervan bewust dat ik met verschillende doelen in het vizier voor dit keuzemoment sta. In dit geval, dat van de avondmaaltijd, zijn dat het opheffen van mijn honger, zeg doel D1; het vullen van mijn lege avond, zeg doel D2 en/of het genieten van de mooie setting op mijn tafel, zeg doel D3. Deze doelen spelen in het keuzemoment niet een gelijkwaardige rol, maar dienen zich aan in een bepaalde verhouding. Tegelijkertijd moet ik de verschillende alternatieven afwegen tegen hoe ik in het leven sta: ben ik bemiddeld (wat is de inhoud van mijn portemonnee), zeg criterium C1; hoe gezond wil ik leven, zeg criterium C2; hoeveel tijd heb ik om de maaltijd te bereiden, zeg criterium C3; wat zegt de aanschaf van dit product over de reputatie die ik heb en wil behouden, zeg criterium C4. Dit brengt mij, let wel, tot een gereduceerde en aanzienlijke versimpeling van de werkelijkheid, want in het echt gebeurt dit natuurlijk nooit. Want in het echt kom ik een bekende tegen, die me een bepaalde maaltijd aanbeveelt en natuurlijk volg ik haar advies. Want in het echt heb ik niet altijd hetzelfde humeur, dus koop ik afhankelijk van mijn humeur geheel andere dingen (over toetjes en voorafjes en tussendoortjes heb ik het gemakshalve maar even niet). Want in het echt is het weer onvoorspelbaar, in de zomer is mijn keuze anders dan in de winter. Dus de keuze voor een avondmaaltijd ziet er in zeer eenvoudige vorm als volgt uit:

K (A1) v K (A2) v K(A3) ∩ C(1,2,3,4) = D (1,2,3)

- D1=30%, D2=40%, D3=30%

- C1:C2:C3:C4 ∩ 8 x 3 x 7 x 1

- A1 ≠ A2 ≠ A3

Wat kan ik uit deze wiskundige reeks opmaken? Slechts 1 ding: ik ben niet goed in het maken van keuzes omdat deze formule niet zonder hoofdbrekens tot een goed einde kan worden gebracht. Dit wiskundige drama staat mij in de weg om tot een goede en afgewogen keuze te komen. Iedereen die zegt dat mensen niet goed kunnen kiezen omdat zij gevangen zitten in keuzestress, dat zij in het kiezen iets verliezen, dat niet het ‘ik’ kiest maar de elektrische stroompjes in het brein, dat keuzevrijheid een illusie is, dat goed kiezen een morele dilemma is, dat keuzes ons overvloedig aangeboden worden door de hyperconsumptiemaatschappij, zij verkopen kletspraatjes. Mensen die niet kunnen kiezen kunnen gewoonweg niet goed rekenen. Zoals ik. Hoe heb ik mij aan dit keuzedrama ontworsteld? Heel simpel, ik heb een fantastische App gedownload op mijn mobiele telefoon, waarmee ik de verschillende alternatieven inscan en vervolgens biedt die App mij een weloverwogen, rekenkundig verantwoorde keuze. Dat was pas een goede keuze van me, het aanschaffen van die App. Geen moment spijt van gehad en altijd heerlijk gegeten. Keuzevrijheid en vrijheid van de wil: kernthema binnen de filosofie, waarover boekenkasten vol geschreven zijn; opgelost in 1 App. Eet smakelijk!

De kapstok; het lied van de troubadour #WOT 6

2012-02-09T19:48:00.000+01:00

“De troubadour moest even slikken. Het woord galmde na in zijn hoofd en het kwam hard aan: ‘kapstok’. Dat had hij niet verwacht. Normaal gesproken kwam zijn publiek met woorden als ‘liefde’, ‘weemoed’, ‘bier’, ‘koning’. Kapstok, nee, dat was een onverwacht antwoord op zijn vraag: ‘Roep een woord en ik verzin ter plekke een lied’. Maar ja, het was zijn eer te na zijn vraag te herhalen. Hij draaide zich met zijn rug rug naar het publiek en begon zachtjes te neuriën. Zijn luit volgde hem zonder aarzelen. Een melodie begon zich te vormen, hij draaide zich terug naar zijn publiek en de woorden kwamen als vanzelf:

Een huis in een straat, de lantaarns al aan

Een scheefhangende deur, de klink verroest

Ik weet niet waarom ik aarzelend blijf staan,

Is het de geur, de kleur, of die deur zonder fleur

Of mijn hang naar rust in mijn luizenbestaan

Ik sta in de gang, de deur op een kier,

De kapstok leeg, geen jas, geen hoed,

Geen mens in het huis, geen teken van plezier,

En toch sta ik daar, ongekamd haar, met luit en gitaar,

Eenzaam te wachten als een aalmoezenier

En dan staat zij daar, haar jas doet zij uit,

Hangt hem op die eenvoudige kapstok,

En vraagt mij met prachtig stemgeluid,

Troubadour, een lied, om te vergeten mijn grote verdriet

Dat is alles wat ik verlang, zodat mijn wanhoop zich sluit

Ik ademde diep, mijn ogen gesloten,

En zong voor haar, als nooit tevoren mijn lied,

Haar tranen stroomden gelijk mijn woorden, onverdroten,

Geen schaamte, geen aarzeling, zij niet langer een vreemdeling

Maar in mijn ontluikende liefde haar verdriet afgesloten

De diepe zucht van de troubadour werd ontvangen door een oorverdovende stilte van het publiek. Hoe was het mogelijk om van een kapstok een liefdeslied te maken. De menigte ging uiteen, de troubadour keek zijn publiek na. Terwijl hij zijn luit in zijn plunjezak stopte, voelde hij een zachte aanraking op zijn schouder. Naast hem stond zij; de vrouw uit zijn lied. Precies zoals hij haar naast haar kapstok had zien staan. De troubadour pakte haar hand, keek haar lang aan. Ze knikte voorzichtig, en liep met hem mee, voorbij de horizon, op weg naar het volgende dorp.”

Als filosoof stel ik mezelf weleens de vraag waar gedachten vandaan komen. Ik realiseer me dan dat ik door iets geraakt wordt; een geluid, een stem, een kleur, of een woord. Het woord ‘kapstok’ daagde mij uit het pad in te slaan van de verbeeldingskracht. Een verhaal, waarin ik op zoek ging naar de verbinding tussen een alledaags voorwerp en de grote vragen in het leven. Deze oefening is gebaseerd op de filosofische methode ‘Onopvallend moment’.

Verwonderen; de zwarte parels aan mijn levensketting #WOT 5

2012-02-06T17:46:00.000+01:00

Bijna elke dag hetzelfde ritje naar mijn bedrijf en weer terug naar huis. De mij zo bekende wereld schuift als een film aan me voorbij. Verwonderen komt er niet aan te pas. Onderweg naar huis nog even wat boodschappen doen. Zonder aarzelen parkeer ik mijn auto op hetzelfde plekje, daarover verwonder ik me echt niet meer. In de supermarkt weet ik precies wat ik waar kopen moet. Ook hier geen verwondering, dat zou mijn snelle rondje alleen maar vertragen. Thuisgekomen zak ik na het eten op de bank, al zappend mijn avond doorbrengend. En ook nu, geen verwondering. Zelfs de hond verwondert me niet, want hij begint rond de klok van 10 uur standaard te piepen. Tijd voor zijn laatste rondje. En als ik ga slapen, gaan mijn gedachten zonder verwondering over in dromen. Een dag uit mijn leven zonder verwondering is goed mogelijk, het is zelfs een gelukkige dag.

Toegegeven, zo’n alledaagse gelukkige dag is zelfs een beetje saai. Een gelukkige dag is echter niet hetzelfde als een gedenkwaardige dag. Waarom herinner ik me dat dagelijkse ritje niet, blijft het flitsbezoekje supermarkt mij niet bij, verdwijnt zelfs het rondje met mijn hond in het niets? Al mijn dagelijkse bezigheden treden toe tot de vergetelheid, ondanks dat het een gelukkige dag was. Wat zorgt ervoor dat een dag anders is dan gisteren of morgen?. Niet de vanzelfsprekendheid maar de afschrikwekkendheid van een gebeurtenis draagt bij aan een niet-te-vergeten dag. Dat vreselijke auto-ongeluk met een zwarte auto op zijn kant, slechts een paar auto’s tussen mij en die ander; de ambulance hoor ik nog aankomen. Die dag dat ik vertrok naar huis en onderweg op mijn net nieuwe, eerste, mobiele, groene telefoon met zwarte toetsen en een klein grijs schermpje, hoorde dat hij er niet meer was. Die groene telefoon op mijn passagiersstoel is voor altijd in mijn geheugen gegrift. Of de dag dat jij vol twijfel met tranen in je ogen durfde uit te spreken dat je je niet thuisvoelde in dit land, mijn land. Ik voel je tranen nog op mijn hand, ze glijden langzaam naar beneden en spatten uiteen op het houten parket. Deze momenten zijn als zwarte parels aan een ketting die langzaam groeit. Een ketting die mijn leven onttrekt uit de dagelijkse saaiheid. Die gelukkig makende, alledaagse saaiheid.

Maar toch, als ik in de spiegel kijk en mijn ketting met zwarte parels zie opflitsen in de schaduw van mijn reflectie, verwonder ik mij over zijn schoonheid. Zwart is opeens zo zwart niet meer, maar parelmoer. Pas door die zwarte parels krijgt mijn leven reliëf en diepgang. In mijn verwondering over zijn verschilligheid zie ik mijn levensketting in een ander licht. In mijn verwondering krijgen de zwarte gebeurtenissen een bijzondere plek in mijn leven. In mijn verwondering over de schoonheid van de parels ontspringt mijn dagelijkse leven het ritme van de onverschilligheid. Een dag uit mijn leven vol verwondering is misschien een ongelukkige dag, maar wel een dag die ik koester als een zwarte parel.

Filosoof Hannah Arendt over verwondering: ‘Het begin van de filosofie is verwondering over alles wat bestaat. Verwondering is een houding vol pathos. Wat mensen aanzet tot verwondering, is normaal gesproken onzichtbaar; het is het beginpunt van het denken.’

* #WOT Write On Thursday. Dat is waar #WOT voor staat. Een initiatief van Karin Ramaker. Iedere donderdag presenteert zij een woord waarmee vele bloggers aan de slag gaan. Deze week het woord "Verwonderen". In gedachten sluimerend het hele weekend, binnen een week geschreven.

De duurzaam stromende rivier #WOT 4

2012-01-27T13:33:00.000+01:00

Heraclitus (linksonder)
op de School van Athene

Heraclitus, de ‘duistere’ filosoof, zou als eerste de zin Panta Rhei (alles stroomt) hebben gezegd. Heraclitus’ bijnaam was de ‘duistere’ filosoof, omdat hij, gedreven door haat voor zijn medemens, als kluizenaar door het leven ging. Hij woonde in de bergen en at niets anders dan gras en kruiden. Net zo droevig als zijn leven was ook zijn dood. In de bergen werd hij ziek, waardoor hij toch weer terug de stad in moest. Hij wilde dat de arts hem insmeerde met koeienmest in de hoop zijn duistere gemoed uit te drijven. Die koeienmest is hem fataal geworden. Hoe is niet helemaal duidelijk. Het lukte hem niet om de opgedroogde koeienmest van zijn lichaam te halen, waarna hij werd opgegeten door een troep honden. Een andere versie is dat hij verdronk in de mest waarin hij werd ondergedompeld.* Net zo duister als zijn leven zijn ook zijn gedachten. Naast Panta Rhei heeft Heraclitus een andere fascinerende uitspraak gedaan: ‘We kunnen niet tweemaal in dezelfde rivier afdalen’. De gangbare interpretatie is dat zowel het water dat door de rivier stroomt als de persoon geen moment hetzelfde zijn. Toch is daar de eenheid scheppende bedding van de rivier. De tegenstelling in deze uitspraak vind ik treffend. Wat ons mensen bindt is niet te vinden in een persoonlijke zoektocht, deze gaat eraan vooraf en volgt erop. Wat ons mensen bindt ligt in wat wij delen met elkaar: onze menselijke wereld. Daarom vind ik het streven naar duurzaamheid zo belangrijk, omdat daarin mijn verantwoordelijkheid voor onze aarde tot leven komt. De uitspraak van Heraclitus inspireerde mij ooit tot het volgende verhaal. In dit verhaal komt mijn zoektocht naar verantwoordelijkheid tot leven.

De rivier stroomt al eeuwen door het landschap. In de lente neemt de snelheid van het water en de omvang van de rivier door smeltwater toe. In de herfst gebeurt dit door de heftige najaarsbuien. Overstromingen vinden regelmatig plaats. Bij de bron van de rivier ziet het landschap er anders uit dan bij de mond. De rivier begint met watervalletjes, stort zich daarna in stroomversnellingen waaruit zalmen omhoog springen, creëert draaikolken en eindigt bij de mond in een breed deltalandschap, met kleine poeltjes waarin kikkers leven. Hoe hoog het water morgen staat is niet te voorspellen. De mensen die bij de bron wonen, maken zich hier niet druk om. De mensen in de delta echter werpen dijken op om te voorkomen dat ze elk voorjaar natte voeten hebben. De mensen bij de bron bouwen stuwdammen, de bomen in de omgeving hoeven niet langer gekapt te worden om ’s winters in de warmte te zitten. Een plaatselijke fabriek maakt handig gebruik van het stromende water om haar machines te kunnen koelen en het afvalwater te lozen. Pas na protesten van boeren worden er filters geïnstalleerd. Er wordt een kanaal aangelegd, dat de rivier met een ander verbindt. Er komt meer scheepvaart. In de delta wordt een grote haven gebouwd. Om te voorkomen dat hoog water het aanmeren onmogelijk maakt, worden sluizen toegevoegd. Halverwege stroomt de rivier door een grote stad, de oevers zijn verbonden met bruggen. Rondvaartboten doorkruizen de weg van de scheepvaart. Het panorama vanaf de brug is elke dag anders. De ene dag is de rivier grijs en wild, de andere dag is de rivier glad als olie. Toch noemen de mensen haar al eeuwenlang de blauwe rivier.

Ik heb dit verhaal geschreven tijdens mijn onderzoek naar de spagaat in de sociale werkvoorziening, een thema dat nu weer erg actueel is. Waarvoor zou de Sociale werkvoorziening moeten gaan: haar maatschappelijke rol of haar economische rol? Het niet kunnen kiezen tussen dit duivelsdilemma bracht de Sociale Werkvoorziening in een metaforische spagaat. Ik kwam er in mijn onderzoek ook niet uit. Het zwaard van Damocles is nu gevallen, hart en ziel van dit unieke bedrijf zijn gespleten. En toch stroomt er ook nu weer nieuw water door de rivier, waarin hoop besloten ligt.

Meer lezen over mijn onderzoek? 'Oefening baart kunst; Over de spagaat in de sociale werkvoorziening' in PDF of via publicaties op mijn website.

* #WOT Write On Thursday. Dat is waar #WOT voor staat. Een initiatief van Karin Ramaker. Iedere donderdag presenteert zij een woord waarmee vele bloggers aan de slag gaan. Deze week het woord "Stroom". In gedachten op donderdag geschreven, gepubliceerd op vrijdag.

*Ontleend aan Simon Critchley 'Over mijn lijk'

Poetisch argument voor Vrijheid

2012-01-20T15:34:00.001+01:00

Vrijheid houdt me bezig, is belangrijk voor me, ik zou niet zonder kunnen. Wat is dat waar ik niet zonder kan? Het is niet hetzelfde als lucht of voedsel, water of een dak boven mijn hoofd. Die heb ik op een specifieke manier nodig, als mens, net zoals jij en zij en vele anderen. Vrijheid heb ik nodig als dit mens. In vrijheid manifesteert zich wie ik ben, dit unieke mens als geen ander.

Ik was afgelopen week in gesprek met mensen over het thema ‘Regels’. Tijdens het gesprek werd me duidelijk dat regels de neiging hebben het vrijheidsgevoel uit mensen weg te drukken. Komt dit omdat we opeens gelijk zijn als we dezelfde regel naleven? Dat er geen onderscheid meer is tussen jij en ik? Dat een regel geen recht doet aan het ‘dit mens’ zijn? Ik denk dat dat maar deels zo geldt. Juist omdat we regels hebben, waarop we allemaal op gelijke wijze verantwoordelijkheid voor nemen, ontstaat er ook ruimte voor vrijheid. Toch herken ik het spanningsveld tussen vrijheid en het naleven van regels. Zeker bij regels die knellen. Waar ik het niet mee eens ben. Dan voel ik ook alle vrijheid uit mij weggedrukt alsof ik in een dwangbuis zit. Ik heb me zo gevoeld bij een van mijn voormalige werkgevers. Ik was er niet aan toe om de regels vrij te aanvaarden of af te wijzen; ik voelde slechts de overheersende druk van dat keurslijf.

Ik was diep onder de indruk van het gesprek. Het was een gesprek waarin moed en openheid gesprekspartner waren. En toch knaagde er iets toen ik weer naar huis ging: het was nog niet af, er lag nog een belangrijk thema onder tafel. En dat was de vrijheid zelf. Een beetje betast, maar nog niet in de openbaarheid. Of is juist die onzichtbaarheid de kracht van de vrijheid. Ik weet het niet.

Vrijheid

Vrijheid
In wat je bent
In wat je doet
In wat je gaat

Vrijheid
In wie je bent
In wie je ziet
In wie je niet ziet

Vrijheid
Gevoel van leven
Gevoel van los
Gevoel van gaan

Leven in Vrijheid
Vrijheid in leven

© Monique Mast

Impressies en reflecties van mijn ronde langs Socratische Cafés Nederland; deze keer Utrecht

Uitgedaagde sukkel! #WOT 3

2012-01-19T13:07:00.001+01:00

Mijn hond Valentino beheerst de kunst van het uitdagen tot in de puntjes van zijn pootjes. Met zo’n schattig scheef koppie kijken, zijn frisbee naast me op de grond leggen, zijn neus voorzichtig tegen mijn been duwen, luidruchtig gelukkig zijn als mijn auto richting bos afslaat….. En ik ben zo’n sukkel die daar op ingaat. Eigenlijk tegen beter in, want de wetten van de Mechelse herder staan als een rode vlag in mijn geheugen gegrift. Maar wat doe ik als ik geconfronteerd wordt met regel 10 “Als ik iets aan stukken scheur, zijn alle stukjes van mij’? Ik kan mijn lachen niet inhouden. Met mijn lachen daag ik Valentino nog meer uit en vele stukjes plastic vliegen om mijn hoofd. Beiden breed lachend! Waarom toch laat ik me door een hond uitdagen?

Deze vraag prikkelt mij op zoek te gaan naar de kracht van het uitdagen. Wat doet Valentino toch zo goed? Waarom val ik als een sukkel voor zijn geblaf, gepiep, gekwispel, gestaar? Omdat hij mij in mijn hart raakt, en mijn hart laat zich makkelijk verleiden. Maar wil dit dan zeggen dat als iemand mij niet in mijn hart raakt, een uitdager geen voet aan de grond krijgt? Er zijn meerdere manieren om iemand uit te dagen naast verleiding. Humor kan dat ook. Ik weet niet precies waar humor mij raakt, maar de lach bevrijdt en prikkelt tegelijkertijd. Een klein grapje ter illustratie:

“Een multinationale onderneming zoekt per advertentie een secretaresse. Een mechelse herder solliciteert, komt door de typetekst en krijgt een gesprek. ‘Spreekt u ook een of andere buitenlandse taal?’ vraagt de personeelschef. ‘Miauw’ antwoordt de hond.” (uit Plato en zijn kornuiten van Cathcart&Klein)

Wat dit grapje voor mij zo interessant maakt is de eenvoudige vermenging van werkelijkheid en fictie. Iedereen weet dat honden niet kunnen typen, noch miauwen, en zeker geen personeelsadvertenties kunnen lezen. Toch daagt een grapje uit. Het kan het begin zijn van een ‘Wat als…..’. gedachte-experiment. Dit grapje is voor mij interessant omdat het veel overeenkomsten vertoont met de filosofie. Zowel het grapje als filosofie zijn erop gericht ons in verwarring te brengen. Wat voor de moppentapper de clou is, is voor de filosoof inzicht. En daarom houd ik zo van filosofie: het daagt mijn geest uit paden te bewandelen waar ik niet eerder ben geweest. Mag ik je uitdagen: wandel met mij mee in de wereld van de sukkels!

Mijn hond Valentino leeft regel 10 na

Mijn wens #WOT 2

2012-01-12T11:03:00.002+01:00

Wens, wens, wens? Wat gebeurt er met me als ik over dit woord nadenk? Gedachteloos begint een toon in mij rond te zingen, een stem brengt mij terug naar mijn kindertijd. Wat een prachtig liedje was dat. “Als er een ster valt mag je een wens doen”. Een mannetje dat niet weet wat hij wensen moet als hij een ster ziet vallen, en dan maar als wens nog een ster laat vallen. Tot er geen één meer aan de hemel staat. Niet alleen dit liedje maar ook sprookjes leren ons dat het mogen doen van wensen een geschenk is, waar je bedachtzaam mee om moet gaan. Want voordat je het weet gebeurt er iets verschrikkelijks! Maar die fee dan, of de geest uit de fles die onze wensen doen uitkomen. Waar ligt hun verantwoordelijkheid? Zijn die feeën en geesten wezens aan wie het vermogen ‘nee’ te zeggen, ontbreekt? Ik ken de sprookjes niet waarin een fee zegt: ‘Die wens van jou, die vind ik zo beroerd, die laat ik niet uitkomen’. Komt dat omdat wij alleen goede wensen hebben?

Daar ben ik niet van overtuigd. Vaak zijn onze wensen heel erg banaal. De rijdende rechter heeft er wat mee te stellen. Een man die een vrij uitzicht wenst en zijn buurman verplicht zijn schutting weg te halen. Of een vrouw die gek wordt van het getwitter van vogeltjes in de overhangende takken van de boom van de buren. En dan wenst dat die boom omgehakt wordt. Eigenlijk vaak erger nog: om een wens te realiseren is het handig om er een recht van te maken. ‘Ik heb recht op nachtrust dus moet die boom weg’. Het opschalen van een wens naar een recht maakt duidelijk wat er zo vervelend is aan een wens. Het lastige aan een wens is de uitkomst ervan: daarin zijn we meestal afhankelijk van anderen. En die ander zit niet altijd te wachten op jouw wensen. Hoe kan ik dan de ander beter aanzetten om mijn wens te vervullen dan hem te wijzen op zijn plichten. De rijdende rechter rijdt vaak uit omdat wij het onderscheid niet meer weten tussen wensen en rechten. Waar ligt dan het onderscheid?

Wij mensen voelen goed aan dat het hebben van een recht betekenisvol is omdat het een ander verplicht. Mijn recht op eigendom verplicht de ander er vanaf te blijven. Mijn recht op geluk verplicht de ander mij dat te gunnen. Ik kan eigendom wensen, maar er bestaat geen plicht bij een ander mij dit te geven. Die wens, daar ben ik zelf verantwoordelijk voor. Daarin ligt het belangrijkste onderscheid tussen een recht en een wens. Voor het uitoefenen van rechten ben ik gerechtvaardigd een ander te verplichten, die mede-verantwoordelijk is. De rijdende rechter helpt ons deze mede-verantwoordelijk aan de juiste personen toe te wijzen. Welke plicht heb ik, welke plicht heeft mijn buurman. Voor het uitoefenen van mijn wensen kan ik alleen diegene verplichten die mij elke ochtend in de spiegel aankijkt. Alleen mijzelf dus. En dat geeft tevens het belang van wensen weer. Diegene die mij elke ochtend in de spiegel aankijkt, kan mij de volgende vraag stellen: ‘Als dat wat je voor vandaag wenst, daadwerkelijk uitkomt, hoe denk je dan ik je morgen aankijk?’ Eigenlijk is dat een fee of een geest uit de sprookjes, maar dan met mijn eigen reflectie. Het nadenken over mijn wensen maakt me er bewust van hoe ik in mijn leven sta.

Ik wens mijzelf voor vandaag veel bedachtzaamheid toe, in datgene wat ik anderen toewens.

#WOT staat voor Write On Thursday. Een initiatief van Karin Ramaker van met-k.com Iedere donderdag presenteert zij een woord waarmee bloggers aan de slag gaan. Deze week het woord "Wens".

Corporate social responsibility: irresponsible?

2011-10-27T22:12:00.002+02:00

CSR introduces within the business context a moral disposition towards people and planet. According to critics, this moral disposition is unwanted, for it is sickening the business. Is this critique just?

In Just Business, Sternberg poses that the stakeholder concept is irresponsible. With it she means that any business that applies this concept, is missing its purpose. What exactly is this purpose of the business? According to Sternberg, this is the realization of long-term value for the owner of a business. Just let’s assume, that this self-interest is indeed that most important purpose of a business. Than one could argue that in satisfying the stakeholders’ interest, a business owner is not able to attain his long-term value. The business must compromise its own interest and equate it with that of stakeholders. I cannot deny that Sternberg has a point. A company is not a public institution. As soon as a business forces itself to adjudge all interest on an equal scale, than the distinction between the state and a business disappears. The state is based on the principle of equality; business are based on the principle of diversity. A business can and ought to differentiate between stakeholder’s interest and is free to determine what the importance of each interest is. But does this also mean that he can ignore the interests of stakeholders, something that Sternberg claims?

This is stretching a business’ legitimacy beyond its limit. By paraphrasing Sternberg: a business is a property of an owner. Owning a business is not an open license. According to the ownership-theory, appropriating ones business is bound by limitations. This is the duty not to inflict harm on others. This means that a stakeholder has a right to impose limitations on a company, as soon as harm is inflicted upon him. The stakeholder concept is not an irresponsible concept, but a responsible concept. Not until the stakeholder concept imposes the principle of equality on a business, can it justly be called responsible.

Coming back to the purpose of a business. Is it really true that its purpose is the long-term value of the business-owner? This question can only be answered by relating to the end of this purpose. The end justifies the means, but what justifies the end? The stakeholder concept clarifies, that this question needs to be answered. Not only the owner of a business justifies the purpose of the business, the society plays in important part. With it, the purpose shifts. The end justifies the means, but WHO justifies its end?

I refer to my philosophical essay on this subject ‘The end justifies the means, but what justifies the end?

http://www.creathos.nl//htmlarea/uploaded/file/Werff%20Stakeholderconcept.pdf

Memento Mori: over Steve Jobs en anderen

2011-10-20T17:01:00.000+02:00

Mensen leven steeds langer, maar leven we ook gelukkiger? Hoe gebruiken we de extra tijd die ons tot de dood gegeven is? Dat de confrontatie met de dood langer op zich laat wachten, doet ons steeds lankmoediger omgaan met het leven. Daarom pleit ik voor de levensleus ‘Gedenk te sterven’ oftewel ‘Memento mori’.

Laat ik beginnen met de toespraak die Steve Jobs, oprichter van Apple, in 2005 hield. Prachtig hoe hij de dood als leidraad inzet voor een gelukkig leven. Hoe deed hij dit? Elke morgen keek hij zichzelf aan in de spiegel en stelde zichzelf de volgende vraag: ‘Als vandaag mijn laatste dag is, zou ik dan nog steeds doen wat ik van plan ben om te gaan doen’. Het hielp hem om belangrijke beslissingen in zijn leven te nemen. Waar Steve Jobs speech me aan doet denken, is de filosofische uitspraak van Socrates: ‘Een leven dat niet kritisch naar zichzelf kijkt, is het niet waard om geleefd te worden’. Zowel Steve Jobs als Socrates weten nu wat het is dood te zijn, voor ons is het nog steeds een grote vraag. Wat we wel weten, is wat zowel Steve Jobs als Socrates ons hebben achtergelaten. Van Socrates is het duidelijk dat niet alleen zijn leven maar ook zijn dood hem onsterfelijkheid hebben gemaakt. De tijd zal leren of ook Steve Jobs, nu hij gestorven is, lang genoeg zal blijven voortleven om onsterfelijk te worden. Zolang wij zijn uitvindingen blijven gebruiken, schat ik die kans redelijk groot in.

(het fragment over Memento Mori vanaf de 9de minuut)

Dat we van de dood kunnen leren, bewijzen niet alleen Steve Jobs en Socrates, maar ook allerlei anderen filosofen die ons voorgegaan zijn in het heengaan. In Over mijn lijk staat Simon Critchley stil bij de dood van verschillende filosofen. Dat de dood bijdraagt aan onsterfelijkheid, bewijzen de volgende sterfverhalen:

· Pythagoras is onsterfelijk geworden met zijn stelling a²+ b²= c². Dat Pythagoras leefde in een soort sekte die er zeer strenge voorschriften op na hield, is minder bekend. Pythagoras at geen bonen, omdat toen gedacht werd dat winderigheid als gevolg van het eten van bonen, verlies van de geest-levensadem met zich meebracht. Pythagoras stuitte tijdens een vlucht op een veld met bonen en werd door zijn belagers vermoord, omdat hij de bonen niet wilde vertrappen.

· Plato staat bekend om zijn prachtige dialogen, waarin de parabel van de Grot wellicht de meest bekende is. In deze grot leven mensen geketend als slaven. De filosoof van Plato is echter in staat om zich van zijn ketenen te ontdoen en via een lange gang in het licht van de zon de waarheid te ontdekken. Plato kon zich ondanks zijn contemplatieve leven niet aan de levensomstandigheden uit zijn symbolische grot onttrekken, want hij stierf als gevolg van een luizeninfectie.

· Diogenes werd bekend om het sobere leven dat hij leidde. Hij sliep in een grote kruik en gebruikte een nap om zich te voeden. Tot hij kinderen met hun handen water zag drinken, vond hij ook zijn nap een overbodige luxe. Hij gooide hem weg. Dat deze levenshouding hem een ijzeren discipline bijbracht, komt tot uitdrukking in zijn dood. Hij stierf door zijn adem in te houden.

· Bacon heeft de wetenschap de methode van inductie gebracht: met de zintuigen tot waarheid komen. Hij wordt gezien als een van de grondleggers van de moderne wetenschap. Zelf kwam hij echter van een koude kermis thuis. Hij stierf na een onderzoek van een nieuwe koeltechniek waarbij hij in de straten van Londen een dode kip had volgepropt met sneeuw.

· Diderot, de Franse schrijver en filosoof, onderzocht de vrije wil, een belangrijk thema in zijn tijd. Zijn dood is wellicht een prachtig bewijs voor de vreugde die de vrije wil ons brengt. Hij is gestikt in een perzik, waarschijnlijk om te laten zien dat je tot het einde kunt genieten.

Natuurlijk beveel ik Over mijn lijk aan als een filosofische geschiedschrijving van de dood. Kijk ook eens naar de speech van Steve Jobs; in het licht van zijn recente dood krijgt deze een extra dimensie. Maar praat ook over de dood met anderen. Want in de confrontatie met de dood vieren we het leven. Laat ik afsluiten met een filosofische denkoefening over het sterven (bij voorkeur in een groep uit te voeren):

Stap 1: Stel je voor dat je aan de hemelpoort staat en dat Petrus open doet. Hij stelt de je de volgende vraag: Waar ging je leven over? Tracht deze vraag in drie kernachtige woorden te beantwoorden.

Stap 2: Stel je nu voor dat Petrus je de kans geeft om terug te gaan naar de aarde. Zal je leven dan nog steeds om deze drie kernbegrippen gaan?

Stap 3: Sta stil bij de verschillende antwoorden en overwegingen van je gesprekspartners. Wat brengt ons het leven in het aangezicht van de dood?

Met dank aan Over mijn lijk van Steven Critchley en Vrije Ruimte; filosoferen in organisaties van Jos Kessels, Erik Boers, Pieter Mostert

De waarde van Storytelling

2011-10-18T14:58:00.002+02:00

Storytelling is een kunst die we in de businesswereld weinig gebruiken. De nieuwe wereld van het internet biedt echter ruim mogelijkheden voor deze prachtige kunst. Waarom is Storytelling zo waardevol (met dank aan Business Model Generatie):

· Het nieuwe tastbaar maken: door het internet leven we in een sterk veranderende wereld, waarbij de nieuwigheden over elkaar heen tuimelen. Een goed verhaal pakt de aandacht.

· Opheldering: een verhaal biedt de mogelijkheid om beeldend in te gaan voordat je komt met feiten, cijfers. Het verhaal creert de setting waarin je verdere detail ingebed zijn.

· Mensen erbij betrekken: mensen worden meer geraakt door verhalen dan door logica. Leid luisteraars naar het nieuwe of onbekende door de logica van je boodschap te omvatten in een aantrekkelijk verhaal.

De filosofie biedt belangrijke aanknopingspunten voor Storytelling, waar het bekend staat onder narrativiteit. Volgens de filosoof Hannah Arendt onthult zich in verhalen de werkelijke betekenis van een mensenleven. Arendt noemt het vertellen van verhalen een vorm van gepassioneerd denken. Hetzelfde gaat op voor verhalen in de businesswereld: passie verbinden met zakelijkheid. Door verhalen vormt zich uit gebeurtenissen een betekenisvol geheel. In het verhaal komen de alledaagse bijzonderheden tot leven, die in de normale bedrijfsgetallen en –statistieken verdwijnen. Laat ik beginnen met een prachtige tekst uit een van Arendt’s essays. Voor mij komt in dit verhaal moraliteit tot leven:

‘De politiek van het kleinere kwaad heeft sinds lang de fatale neiging het grote, oude kwaad te laten bestaan en zo de weg vrij te maken voor nieuw groter kwaad. Doordat men uit angst voor het grotere kwaad het kleinere kwaad leugenachtig als iets goeds voorstelt, berooft men het volk geleidelijk van het onderscheidingsvermogen tussen goed en kwaad. Maar met mensen die gewend zijn kwaad te accepteren in plaats van zich ertegen te verzetten, als is het onder het voorwendsel dat groter kwaad voorkomen wordt- kan men geen politiek bedrijven. Zo deden wij Joden een goed woordje voor het Italiaanse fascisme, omdat we ervan overtuigd waren dat we de duivel Hitler het beste konden uitdrijven met Beelzebub Mussolini. Maar zoals het zeker is dat Beelzebub zich uiteindelijk altijd met de opperduivel verzoet en verbindt, zo zeker is het dat wij, van de ene rots naar de andere in het kleinere kwaad geworpen, slechts in de afgrond van de catastrofe kunnen eindigen.’ (Hannah Arendt in Joodse essays)

Storytelling hangt samen met eloquentie, de kracht van het spreken. Een welbespraakt redenaar beschikt over technieken die een goed verhalenverteller van pas komen. Een korte groepsoefening in het redenaarschap is de volgende:

Stap 1: Bepaal een thema waarover je een kort verhaal wilt vertellen.

Stap 2: Houdt een voordracht van maximaal 1 minuut. Tips zijn, maak snel contact, benoem waar het om draait, en geef duidelijk aan welke rol in het verhaal jij inneemt.

Stap 3: Iedereen vertelt om de beurt zijn verhaal zonder onderbrekingen/

Stap 4: Evalueer wat wel werkte en wat niet. Wat trok de aandacht, en waarom.

Ik wens je veel succes in het creëren van vele nieuwe verhalen. Ik hoor en lees ze graag!

Met dank aan Vrije Ruimte; Praktijkboek van Jos Kessels, Erik Boers en Pieter Mostert

De held van vandaag?

2011-10-15T17:08:00.000+02:00

Striphelden in overvloed, maar wie is nu eigenlijk de held van vandaag? Dat deze vraag filosofisch van aard is, lijkt onverwacht maar is het niet. Ik zal dit duidelijk maken aan de hand van de stripfiguren Captain Hindsight en Superman.

Onze eerste held is Captain Hindsight van Southpark. De volgende scene positioneert onze held zeer goed: Als er brand uitbreekt in een appartementsgebouw verschijnt Captain Hindsight ten tonele. Hij wijst iedereen op de veiligheidsmaatregelen die men had moeten nemen. De brandweerlieden en omstanders geven Captain Hindsight een overweldigend applaus voor zijn inzicht, pakken hun spullen en vertrekken, terwijl het appartementsgebouw afbrandt met alle inwoners er nog in. Captain Hindsight staat voor het inzicht dat we achteraf hebben als we over ons handelen nadenken. Handig voor gisteren, maar of dat ook handig is voor vandaag? Captain Hindsight is de held die achteraf precies weet te vertellen wat de juiste handeling had moeten zijn. Helaas hebben we daar weinig aan, de daden van gisteren kunnen we niet meer ongedaan maken. Nee, dan kan je beter onze tweede held Superman ten tonele laten verschijnen. Superman beschikt over bijzondere krachten, niet alleen fysiek maar ook mentaal. Hij kan op verre afstand gevaarlijke situaties waarnemen, waardoor hij mogelijke rampen in de toekomst kan voorkomen. Superman staat voor het inzicht dat we vooraf hebben, voordat we gaan handelen. Maar ondanks het inzicht van Superman vinden er vandaag evengoed vele rampen plaats, omdat de toekomst altijd verrassingen in petto heeft. Wat hebben onze twee helden nu met filosofie te maken?

Captain Hindsight en Superman zijn metaforen voor de wijze waarop we over handelen nadenken. Zij verbeelden onze ethiek. Marjolein Februari stond hier op de Dag van de Filosofie bij stil. Wat onze helden ons vertellen is dat onze activiteiten vandaag nooit overeenstemmen met de beschrijvingen die we er vooraf of achteraf van geven. Captain Hindsight vertelt achteraf precies wat we vooraf niet wisten en Superman vertelt vooraf precies wat achteraf nooit zo gebeurde. Hetzelfde geldt voor redenen die onze handelingen achteraf of vooraf moeten verklaren. De redenen zijn wellicht in staat om de handeling te beschrijven, hetzij achteraf, hetzij vooraf, maar deze redenen sluiten nooit overeen met dat wat we daadwerkelijk doen. En dat maakt het vraagstuk van verantwoordelijkheid erg lastig. Immers, als we niet in staat zijn om onze handelingen vooraf of achteraf van juiste redenen te voorzien, waar ligt dan de verantwoordelijkheid voor een handeling van vandaag? Waar is de held die ons de weg wijst naar onze verantwoordelijkheid voor vandaag?

Onze helden zijn moedig en weten precies wat zij moeten doen of hadden moeten doen. Maar als deze moed vanuit het precieze weten eigenlijk niets oplevert, omdat we gisteren niet kunnen veranderen en morgen nog niet bestaat, wat heeft een held van vandaag ons dan wel te bieden? Ik ben niet zo thuis in de stripwereld, maar een held die zijn schouders ophaalt en zegt ‘eigenlijk weet ik het niet’ scoort waarschijnlijk niet zo hoog op de heldenvaardighedentest. Maar toch is dat ‘niet weten’ wel een vaardigheid die van belang is voor het leven van vandaag. Een houding van ‘niet weten’ biedt ruimte voor nieuwsgierigheid en verwondering over het leven van vandaag. Ik denk dan meteen aan Socrates, die ooit zei: ‘Ware kennis bestaat erin te weten dat men niets weet’. Ik bewonder zijn onderzoekende en prikkelende houding. Ik nomineer dan ook als ‘held voor vandaag’ Socrates, de filosoof uit de Griekse Oudheid. Wie nomineert u?

De kracht van woorden

2011-10-15T11:11:00.000+02:00

Vaak zijn we niet goed in staat om precies uit te leggen wat we ervaren, bedoelen, voelen, denken. De ethica is een van de vrije kunsten voor meesterschap, die reflecteert op wat juist handelen inhoudt. De volgende denkoefening uit de ethica is gericht op het vinden van woorden die dit juiste tot uitdrukking brengen. Het draagt bij aan het vinden van een middenpositie tussen een teveel en een teweinig.

Stap 1: Neem een moeilijke sitituatie in gedachten die je pas hebt meegemaakt. Beschrijf die situatie in overdreven woorden, laat je geheel meeslepen in de emotie die je toen voelde.
Stap 2: Beschrijf nu die situatie alsof je die situatie van buiten de ruimte observeerde, met onderkoelde en feitelijke woorden.
Stap 3: Reflecteer op stap 1, wat was daar teveel? Waar moet je minderen? En wat ontbrak er aan stap 2? Wat ging je aan het hart dat in stap 2 geen recht werd gedaan? Beschrijf nu opnieuw de situatie waarbij je recht doet aan wat je aan het hart ging maar waarin je het teveel met mildheid benadert.

Het volgende fragment Power of words maakt duidelijk wat het juiste midden is. Een bedelende blinde bescrhijft zijn feitelijke situatie op een bord, maar het levert weinig bijval op. Gaandeweg het filmpje wordt duidelijk dat woorden die je hart raken tot actie aanzetten. Het raakte mij in het hart.

Met dank aan Vrije Ruimte, praktijkboek van Jos Kessels, Erik Broers, Pieter Mostert

De koppige filosoof?

2011-10-11T10:55:00.000+02:00

Waarom zijn filosofen soms zo lastig? Omdat ze lang stil blijven staan en er geen vaart in het gesprek komt? Vertraging en rust nemen om een kwestie te doordenken werkt echter vaak zeer verhelderend. Het koppig blijven vasthouden aan dezelfde vraag is een techniek uit de retorica, die blootlegt waar het in een kwestie echt om draait. Hoe gaat dat in zijn werk?

Aan de hand van een voorstel dat voorligt of een knellende kwestie stelt de vragensteller aan de antwoordgever 5x dezelfde vraag. De vragensteller daagt als een horzel de antwoordgever uit om een steeds diepere laag aan te boren en deze onder woorden te brengen. Een voorbeeld:

1^e Wat is dat, netwerken? Netwerken is een nieuwe vorm van samenwerking.

2^e Wat is dat, een nieuwe vorm van samenwerking? Dat is zonder arbeidscontracten met elkaar een klus tot een goed einde brengen.

3^e Wat is dat, een klus tot een goed einde brengen? Dat is gezamenlijk verantwoordelijkheid nemen voor de uitkomsten en het proces van de klus.

4^e Wat is dat, gezamenlijke verantwoordelijkheid? Dat is bewust handelen naar het besef dat het eindresultaat meer is dan de optelsom van de individuele inzet.

5^e Wat is dat, bewust handelen? Dat is van te voren nadenken over mogelijke consequenties van het eigen handelen en daar achter gaan staan.

De uitkomst van dit herhalingsgesprek is wellicht een dragende overtuiging voor een goede netwerkrelatie. Hetzelfde stappenplan is uit te voeren met verschillende soorten vragen. De ‘wat is’ vraag achterhaalt dieperliggende betekenissen van gehanteerde concepten. De ‘waartoe’ vraag biedt meer inzicht in doeleinden. De ‘hoe’ vraag staat stil bij overtuigingen voor handelingswijzen. Daag jezelf of je gesprekspartner eens uit door als een horzel elkaar te bevragen!

Met dank aan Vrije Ruimte; Praktijkboek van Jos Kessels, Erik Boers en Pieter Mostert

De filosoof en de hofnar

2011-10-10T14:26:00.000+02:00

Een organisatie-filosoof beschikt over verschillende 'oefeningen' die tot denken en oordeelsvorming aanzetten. Een imaginair vraaggesprek is zo'n denkoefening. Deze oefening vraagt om rust en concentratie. Je gaat niet met jezelf in gesprek maar met een ander in jezelf. In het volgende vraaggesprek gaat de filosoof in mij in gesprek met de hofnar in mij.

Aan het eind van de avond nemen twee mensen in de hotelbar nog een afzakkertje. Omdat ze toch naast elkaar zitten, raken ze in gesprek.

Filosoof: Wat heb jij gedaan vandaag?

Hofnar: Een hoop lol gehad. Ik had vandaag een wat weerbarstige groep, maar al snel had ik de sfeer er goed in zitten. Gelukkig ben ik een geboren moppentapper.

Filosoof: Hoe bedoel je dat, een weerbarstige groep?

Hofnar: Dat weet je meteen als de eerste mensen binnenkomen. Ik zie het aan de manier waarop ze elkaar begroeten, naast elkaar of juist niet gaan zitten. Hoe ze elkaar suiker en melk bij de koffie geven omdat ze precies weten hoe de ander zijn koffie drinkt. Of hoe iedereen zichzelf bedient. Deze groep was weerbarstig, omdat ze erg lang rond de koffietafel bleven hangen. Niemand ging zitten. Ik moest het eerste initiatief nemen. En natuurlijk doe ik dat zoals gebruikelijk op ludieke wijze. Het ging allemaal wat stroever vandaag.

Filosoof: Waaraan merkte je dat de sfeer omsloeg?

Hofnar: Toen een van hen zelf een mop begon te vertellen. Iedereen luisterde aandachtig en snapte de clou. Een bulderend lachsalvo volgde. En toen was het hek van de dam. Allerlei moppen vlogen over tafel. Ik was erg tevreden.

Filosoof: Hoe kan je tevreden zijn als het niveau het lachwekkende niet overstijgt?

Hofnar: Veel bedrijfsuitjes blinken niet echt uit in gezelligheid. Dat begrijp ik wel. De hele dag met elkaar werken en dan ook nog in het weekend een verplicht avondje uit. Gelukkig was er vanavond een ontspannen sfeer, het was gemoedelijk. Zeker toen een van de deelnemers verzuchtte, dat hij zich niet meer kon herinneren zoveel lol met zijn collega’s gehad te hebben. Toen wist ik dat we ergens zouden uitkomen. Zeg, ik heb vandaag een leuke mop gehoord. Wil je hem horen?

Filosoof: Nee zeggen heeft zeker geen zin?

De hofnar vertelt zijn mop. De filosoof lacht tranen in zijn ogen. Nog nahikkend vervolgen ze hun gesprek.

Filosoof: Zeg hofnar, word jij niet moe van alleen maar moppen tappen?

Hofnar: Ik zie dat heel anders. Een dag niet gelachen is een dag niet geleefd. En volgens mij heb jij net pas voor het eerst vandaag een beetje geleefd.

Filosoof (denkt na)

Hofnar: Dat is natuurlijk niet alles wat ik heb gedaan. Een belangrijk onderdeel van mijn hofnarren-avond is het spiegelspel. Dat doen we op de dansvloer, je weet wel met die grote spiegels. Iedereen krijgt een malle muts op met belletjes eraan. We oefenen dan voor de spiegels de narrendans. Zelfs de meest norse gezichten gaan dan twinkelen. Prachtig is dat. Daar kan ik geen genoeg van krijgen. Ik besluit de narrendans altijd met een typisch hofnar dingetje. We gaan dan in een rij staan en ik vraag iedereen zichzelf goed te bekijken. Ik stel dan altijd de vraag wie ze vanavond in de spiegel zien. Daarna feesten we nog de hele avond door.

Filosoof: En wie zie jij in de spiegel?

Hofnar: Grappig dat je me dat vraagt. Ik zie altijd jou in de spiegel. Maar dan met een malle muts op. Ik vind dat verwarrend. Iemand die me zo serieus aankijkt, ik word daar een beetje naar van. Iemand die zo ontzettend niet op me lijkt, ik kan er niets mee.

Filosoof: Heb je je nooit afgevraagd waarom ik in de spiegel verschijn?

Hofnar: Tot vandaag wist ik niet dat jij het was. Pas toen ik je hier in de bar zag zitten herkende ik je. Maar nu ik wat langer met je praat, ga ik twijfelen of jij het wel echt bent.

Filosoof: Wat is dan het verschil?

Hofnar: Jij bent echt, ik heb er altijd aan getwijfeld of je echt was. Ik geloofde er nooit zo in dat de hofnar in zijn spiegel de waarheid reflecteert. Ik verwees dat naar het land der sprookjes. Maar nu ik jou in levende lijve ontmoet heb, wil ik je toch een vraag stellen. Zeg filosoof, word jij niet moe van al dat rationele en serieuze gepraat?

Filosoof: Ik zie dat heel anders. Een leven dat niet kritisch naar zichzelf kijkt, is het niet waard om geleefd te worden. Volgens mij ben jij er al je hele leven mee bezig.

Hofnar (denkt na)

Plotseling verschijnt er een voorzichtige glimlach op het gezicht van de hofnar. Hij pakt een handspiegeltje uit zijn binnenzak en geeft het aan de filosoof. De filosoof kijkt eerst naar zijn spiegelbeeld, dan naar de hofnar en daarna weer vol verbazing naar zichzelf. Dan verzacht zijn serieuze blik tot een voorzichtige glimlach.

Publiekelijk filosoferen?

2011-10-09T18:14:00.000+02:00

Filosofen staan niet echt bekend om hun scherpe en snelle tong. Je zou eerder kunnen stellen dat de filosoof bedachtzaam is, niet snel oordeelt en vooral veel twijfelt. Deze vaardigheden staan een blogger in de weg. Want die is snel en kort door de bocht. Ik ben vooral een filosoof: ik twijfel veel en probeer mijn oordeel uit te stellen. Maar aan de andere kant houd ik ook van het geschreven woord. Gaat dat wel samen: filosofie en bloggen? Omdat ik ervan overtuigd ben dat de spanning tussen beperking en diepgang het beste van beide verenigt, ga ik deze spanning niet uit de weg.

Er bevinden zich meerdere filosofen in de publieke ruimte. ‘Er is de laatste jaren een heuse filosofische markt ontstaan’ schreef een filosofisch journalist al in 2001. Denkvakanties, filosofische cafés, dilemmatrainingen, filosofische consulten zijn populair bij mensen die worstelen ‘met fundamentele vragen’. Ook de filosofie is niet meer van het internet weg te denken. Forums, bloggers, internet-encyclopedieën bieden oude en nieuwe wijsheden. Ik begeef me nu ook op deze snelweg van informatie. Ik heb vooral de wens om met een open en onderzoekende houding over onze gemeenschappelijke wereld te schrijven. Ik doe dat niet zomaar, ik voel me sterk betrokken bij deze wereld. Vandaar ook de titel van dit weblog: Amor Mundi; uit liefde voor de wereld van vandaag en voor die van de toekomst. Want:

De ware ruimte ligt tussen mensen. Ze is de plaats der ontmoeting waar ik verschijn aan anderen zoals anderen aan mij verschijnen. Ik ben zichtbaar en word gehoord. In deze publieke ruimte begin ik iets nieuws (Hannah Arendt-Vita Activa)